VELAYET VE KİŞİSEL İLİŞKİ DAVALARI

1. Davaların Niteliği ve Kapsamı

Velayet davaları, evli taraflar arasında tedbiren (önlem olarak), boşanmış taraflar arasında ise değişen şartlar dikkate alınarak velayetin kaldırılması, değiştirilmesi veya velayet sahibi eşin ölümü üzerine hayatta kalana tevdi edilmesi (verilmesi) şeklinde karşımıza çıkar.

Kişisel ilişki davaları ise velayet sahibi olmayan eş ile çocuk arasında kişisel ilişkinin kurulması veya yeniden düzenlenmesi biçiminde açılmaktadır.

Kamu Düzeniyle İlişkisi: Velayet davaları kamu düzeni ile ilgilidir,. Bu özelliği sayesinde, taraflar delil sunabileceği gibi, hâkim de gerçeğe ulaşmak amacıyla re’sen delil toplayabilecektir,. Hâkim, bu davalarda tarafların kabulü ya da aralarında yaptıkları anlaşmalarla bağlı değildir.

Hükmün Niteliği: Velayet ve kişisel ilişkiye dair mahkeme kararları, teknik anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Bu, değişen şartlara göre kararın her zaman yeniden düzenlenmesini isteme imkânı olduğu anlamına gelir.

2. Araştırılması Gereken Hususlar ve Deliller

Bu tür davalarda çocukların menfaati esas alındığından, araştırma ve toplanacak deliller derinlemesine olmalıdır:

Kullanılabilecek Genel Deliller:

1. Tanık.
2. Boşanma davası dosyası ve daha önce aynı taraflar arasında verilen kararlar var ise bu dava dosyaları.
3. Çocuk teslimine ilişkin icra dosyaları.
4. Özellikle çocuğa karşı şiddet ya da cinsel istismar iddiaları ile ilgili ceza davaları varsa buna ilişkin dosyalar.
5. Tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile ilgili zabıta araştırmaları.
6. Maaş ve gelire ilişkin resmi belgeler.

Uzman ve Esasa İlişkin Hususlar:

• Uzman Görüşü: Davanın niteliği gereği, yargılama sırasında pedagog, psikolog ve sosyal hizmet uzmanlarından bilirkişi raporları alınmalıdır,.
• Görevli Mahkeme: Bu davalarda aile mahkemeleri görevlidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise davalara asliye hukuk mahkemesi “Aile Mahkemesi” sıfatıyla bakmalı ve bu durum zabıtlarda belirtilmelidir.
• Yetkili Mahkeme: Yetki, velayet sahibi olan ana ya da babanın yerleşim yeridir. Ancak bu davalar çekişmesiz yargı işlerinden sayıldığından, taraflardan birinin yerleşim yerinde de açılabilir. Yetki (yer) kamu düzeni ile ilgili değildir ve kesin yetki kuralı yoktur.
• Delil Toplama Süreci: Delil listesindeki tüm deliller zamanında toplanmalı, yargılamayı uzatacak şekilde parça parça delil toplanmasından kaçınılmalıdır.
• Hâkimin Velayet Düzenlemesi Yükümlülüğü: Boşanma ya da evlenmenin iptaline karar veren hâkimin, nüfus kayıtlarına göre tarafların çocuğu varsa, bunların velayetini ve diğer eş ile kişisel ilişki kurulması hususlarını da düzenlemesi gerekir.
• Vasi Atanması: Hâkim, velayetin kamu düzeniyle ilgili olmasının bir sonucu olarak, velayeti tarafların hiçbirine vermeyebilir, ikisinden de kaldırılmasına karar verebilir ve çocuğa vasi atanmak üzere sulh hukuk mahkemesine ihbarda bulunabilir.

3. Uygulamada Sıkça Hataya Düşülen ve Bozma Nedeni Yapılan Konular

Velayet davaları kamu düzenini ilgilendirdiği için usul hataları, Yargıtay tarafından sıklıkla bozma nedeni yapılmaktadır:

1. Eksik Hasımla Yargılama: Taraf teşkili sağlanmadan eksik hasımla yargılama yapılması, sıkça yapılan bir hatadır.
2. Re’sen Araştırma Yapılmaması: Gerektiği halde hâkimin velayet konusunda kanaat oluşturacak araştırma yapmaması ve re’sen delil toplamaması bozma nedenidir.
3. Kesin Hüküm Gerekçesiyle Ret: Velayet ve kişisel ilişki ile ilgili mahkeme kararları teknik anlamda kesin hüküm oluşturmadığından, mahkemece değişen şartlar nedeniyle yeniden açılan davanın bu gerekçeyle reddedilmesi hataya yol açar,.
4. Mahkeme Sıfatının Belirtilmemesi: Davaya aile mahkemesi olarak bakıldığının kararda yazılmaması başlı başına bozma nedenidir. Bu hata, kararın bozulmasına, mahalline çevrilmesine ve yargılamanın uzamasına sebep olmaktadır.