Sigortalılık Süresinin Tespiti Davaları Rehberi

Sosyal güvenlik hakkının bireye sıkı sıkıya bağlı ve vazgeçilmez bir hak olması nedeniyle, bu davalar teknik anlamda kamu düzenini ilgilendirir ve kendine özgü yargılama kuralları taşır.

---

I. Hukuki Temel ve Yargılama Esasları

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Sigortalılık süresinin tespitine ilişkin davalar, 5521 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca İş Mahkemelerinde açılıp görülür. İş Mahkemesi bulunmayan yerlerde ise bu davalara Asliye Hukuk Mahkemeleri İş Mahkemesi sıfatıyla bakmak zorundadır.

Yetki açısından, davanın çalışmaların geçtiği yer veya davalılardan birinin ikametgâhının bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Yargıtay uygulamalarında, prim borcuna ilişkin davalar işlemi yapan kurum ünitesinin bulunduğu yer İş Mahkemesinde açılmalıdır ve bu kural kesin yetki oluşturur.

Davanın Tarafları ve Husumet

Hizmet tespiti davalarında husumetin doğru kurulması büyük önem taşır:

• Davacı: Sigortalının kendisi veya yasal temsilcisi, sigortalının vefatı halinde ise mirasçıları.
• Davalı: Husumet, hizmet sözleşmesine dayalı tespit davalarında, işverenle birlikte ve aynı zamanda tespit hükmünün uygulayıcısı olduğundan SGK Başkanlığı’na da yöneltilmelidir.

Taraf ehliyeti açısından, usul hukuku gereği gerçek veya tüzel kişiliği bulunmayanlara husumet yöneltilemez. Bu nedenle iş ortaklığı gibi tüzel kişiliği bulunmayanlar yerine, ortaklığı oluşturan gerçek veya tüzel kişiler belirlenerek husumetin bunlara yöneltilmesi sağlanmalıdır.

II. Araştırma ve İspat Yöntemi: Re’sen Araştırma İlkesi

Hizmet tespiti davalarının kamu düzenine ilişkin olması sebebiyle, bu davalarda re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Bu, hakimin, tarafların gösterdiği kanıtlarla bağlı kalmaksızın, gerçeğe ulaşmak amacıyla soruşturmayı derinleştirmek ve doğrudan delil toplamakla görevli olduğu anlamına gelir.

Kanıtlama Araçları

Çalışma olgusunun kanıtlanmasında yasada özel bir yöntem öngörülmemiştir. İspat yükü açısından yemin hariç her türlü kanıttan yararlanılabilir.

Araştırılması gereken başlıca deliller şunlardır:

1. Kurum Kayıtları: SGK’dan davacının (veya mirasçısının) hizmet cetveli, işe giriş bildirgeleri ve işyerinin kanun kapsamında olup olmadığına dair bilgiler.
2. İşyeri Belgeleri: İşverenden sigortalının şahsi sicil dosyası, ücret bordroları, ibranameler ve çalışmayla ilgili her türlü belge.
3. Kolluk ve Müfettiş Raporları: Çalışanlar için maaş bordrosu, emekliler için aylık belgeleri ve davalı kurum veya Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı müfettişleri tarafından düzenlenen tutanak ve raporlar. (Müfettiş tutanak ve raporları, aksi kanıtlanıncaya kadar itibar edilmesi gereken belgelerdendir).
4. Tanık Beyanları: Özellikle davaya konu dönemde bildirimi bulunan ve bordro tanığı tabir edilen sigortalıların veya komşu işyerlerinin çalışanlarının dinlenmesi gerekir. Tanıkların beyanları, soyut ifadelerden kaçınılarak, somut bilgilerle (ay, mevsim, özel olaylar) açıklanmalıdır.
5. Özel Belgeler: Çalışmanın bir araç kullanımı şeklinde gerçekleştiği iddia ediliyorsa, askerlik sürelerine ilişkin belgeler veya trafik cezalarına ilişkin kayıtlar da araştırılmalıdır.

Hak Düşürücü Süre

Bu davalarda hak düşürücü süre, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak 5 yıl içerisinde mahkemeye başvurma koşuludur. Bu süre, mahkemece re’sen dikkate alınmak durumundadır.

Hak düşürücü süreyi kesen veya durduran haller: Kurumun çalışma olgusundan haberdar olduğu durumlar (örneğin, işe giriş bildirgesi, prim bildirge ve bordrolarının kuruma verilmiş olması veya kurumun denetim sonucunda çalışmayı tespit etmesi) var ise, bu belgelerden sonraki kesintisiz çalışmalar yönünden hak düşürücü sürenin geçtiğinden bahsedilemez.

---

III. Uygulamada Sıkça Hataya Düşülen ve Bozma Nedeni Yapılan Konular

Sigortalılık süresinin tespiti davalarında Yargıtay’ın sıklıkla bozma nedeni yaptığı veya yargılamayı uzatan hatalar, özellikle hüküm fıkrasının infaza elverişli olmaması ve usul eksiklikleridir.

1. Hüküm Fıkrasında Eksiklik: Tespitine karar verilen hizmet süresi ve tarih aralığı gün/ay/yıl olarak açıkça belirtilmeli ve hüküm infaza elverişli şekilde yazılmalıdır.
2. Atıf Hatası: Tespitine karar verilen süre veya kazanç, hüküm fıkrasında gösterilmeksizin, bilirkişi raporuna atıf yapılarak hüküm kurulması hatalıdır.
3. Harç ve Gider Yükümlülüğü Hatası: Davanın kabulü durumunda, Kurumun harçtan muaf olduğu gözetilerek, harç işverene yükletilmelidir. Sadece Kuruma husumet yöneltilip kabul kararı verilen davalarda harç Kuruma yükletilmez, davacıya iade edilir. Yargılama giderleri içinde Kurum aleyhine harca hükmedilmesi hatalı uygulamalardandır.
4. Temyiz Süresinin Yanlış Belirtilmesi: Hükmün tefhiminden (açıklanmasından) veya gıyapta açıklanmışsa tebliğden itibaren 8 günlük temyiz süresinin doğru uygulanmaması.
5. Eksik Araştırma: Yargılamayı uzatan en büyük nedenlerden biri, Kurum veya işverenden istenmesi gereken belgelerin (özelikle dönem bordroları veya SGK sicil dosyası gibi) veya bordro tanıklarına ait hizmet cetvellerinin celp edilmemesi ve eksik inceleme ile karar verilmesidir.

---

Sosyal Güvenlik Davaları ve Özel Hüküm: Sigortalılık tespit davaları, adeta bir puzzle’ın kayıp parçalarını bulmaya benzer. Her ne kadar dava açma süresi 5 yıl ile sınırlı olsa da, tıpkı denizde kaybolan bir geminin izini süren bir detektif gibi, hakim kamu düzeni gereği mevcut tüm yazılı, sözlü ve kolluk kayıtlarını bir araya getirerek, sigortalı lehine gerçeği ortaya çıkarmakla yükümlüdür. Bu, yasal dayanağı olan her çalışanın hakkını güvence altına almanın en önemli adımıdır.

506 Sayılı Yasa Uyarınca Açılacak Hizmet Tespit Davaları

Hizmet tespit davaları, sigortalılık süresinin tespiti davaları başlığı altında, hizmet sözleşmesine dayalı olarak fiilen çalıştığı halde sigortalılığı hiç yapılmamış veya eksik bildirilmiş kişilerin haklarını aramasına olanak tanıyan bir süreçtir.

Bu davaların en temel özelliği, kamu düzenine ilişkin olması ve bu nedenle hâkimin tarafların sunduğu delillerle bağlı kalmaksızın, gerçeğe ulaşmak amacıyla re’sen araştırma ilkesini uygulayabilmesidir,.

Açılma Koşulları

506 sayılı Yasa uyarınca hizmet tespiti davası açılabilmesi için belirli şartların bir arada bulunması gerekir:

1. Sigortalılık İlişkisinin Varlığı: Dava ile sigortalıyı ortaya koyan, hizmet sözleşmesine (iş sözleşmesi) dayalı fiilen çalışma olgusunun kanıtlanması şarttır. Bu, zaman ve bağımlılık unsurunun oluştuğu bir çalışma biçimini gerektirir.
2. Yasanın Kapsamında Bir İşyerinin Bulunması: Sigortasız olarak çalışıldığı iddia edilen işyerinin yasanın kapsamında olması veya bu kapsama alınmasının mümkün olması gerekir.
3. Kuruma Bildirim Yapılmaması: İşveren tarafından aylık sigorta bilgileri ile dört aylık dönem bordrolarının kuruma verilmemiş olması veya eksik bildirilmesi gereklidir. Eğer sigortalının çalıştığı kurumca başka bir yolla (müfettiş tespiti gibi) saptanmışsa, davanın açılmasında hukuki yarar kalmaz.
4. Hak Düşürücü Süreye Uygunluk: Davanın, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak yasada gösterilen belli bir hak düşürücü süre içinde açılması zorunludur.

Davanın Tarafları

Tespit davaları genellikle sigortalının kendisi veya yasal temsilcisi tarafından açılır. Sigortalının vefatı halinde ise mirasçıları davacı olabilir.

Davalı taraf ise, hizmet sözleşmesine dayalı sigortalılık süresinin tespitine ilişkin davalarda hem işverenle birlikte hem de verilecek tespit hükmünün uygulayıcısı olduğundan SGK Başkanlığı’na yöneltilmelidir,.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tespit davaları, 506 sayılı Yasa’nın 134. maddesi gereğince İş Mahkemelerinde açılır ve görülür. İş Mahkemesi bulunmayan yerlerde ise bu davalara Asliye Hukuk Mahkemeleri İş Mahkemesi sıfatıyla bakmalıdır.

Yetkili mahkeme, çalışmaların geçtiği yer veya davalılardan birinin ikametgâhının bulunduğu yer mahkemesidir.

Yapılacak Araştırmalar

Bu davalar, kamu düzenine ilişkin olduğu için hâkim, gerçeğe ulaşmak amacıyla re’sen araştırma yapmakla görevlidir.

Araştırılması gereken hususlar şunları içerir:

• Uyuşmazlık Konusunun Belirlenmesi: Çalışmaların geçtiği ileri sürülen işyerinin ve sürenin doğru olarak belirlenmesi.
• Davacıdan İstenen Belgeler: Sigortalının elinde bulunan hastalık belgeleri, referans yazısı, sigortalılık belgesi ve çalışma iddiasını destekleyecek her türlü belge.
• İşverenden İstenen Belgeler: Sigortalının işyeri şahsi sicil dosyası, ücret bordroları ve çalışmayla ilgili her türlü belge.
• SGK’dan İstenen Belgeler: Davacının (veya mirasçısının) hizmet cetveli, işe giriş bildirgeleri, işyerinin kanun kapsamında olup olmadığı bilgisi ve varsa Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı müfettişleri tarafından düzenlenen tutanak ve raporlar,.
• Özel Durum Araştırmaları: Çalışmanın araç kullanımı şeklinde gerçekleştiği iddia ediliyorsa, trafik cezası ve araç plakasına ilişkin belgeler araştırılmalıdır. Erkek sigortalılar için, askerlik süreleri ile tespit istenen sürenin çakışıp çakışmadığı kontrol edilmelidir.

Kanıtlama Yöntemi

Hizmet tespiti davalarında çalışma olgusunun kanıtlanması için yasada özel bir yöntem öngörülmemiştir.

1. Delil Serbestisi: İspat yükü açısından yemin hariç her türlü kanıttan yararlanılabilir,. Yazılı veya resmî kanıt zorunluluğu bulunmamaktadır.
2. Hakimin Rolü (Re’sen Araştırma): Sosyal güvenlik hakkı anayasal bir hak olduğundan, hâkim gereğinde soruşturmayı derinleştirmek ve doğrudan kanıtları toplamakla görevlidir,.
3. Belgelerin Önceliği: Yazılı veya resmi kanıtların (Kurum kayıtları, SGK şubelerindeki işyeri dosyaları, vergi beyannameleri vb.) diğer delillere göre öncelik taşıması gerekir,.
4. Müfettiş Tutanakları: Kurum veya iş müfettişlerinin düzenledikleri tutanak ve raporlar, aksi kanıtlanıncaya kadar itibar edilmesi gereken belgelerdendir.
5. Tanık Beyanları: Kanıtlama yönteminde tanık beyanları da kullanılır. Özellikle davaya konu dönemde bildirimi bulunan ve “bordro tanığı” olarak adlandırılan sigortalılardan tanık seçilmesi önemlidir. Tanıklardan, soyut ifadeler yerine, çalışmanın başlangıç ve bitiş tarihleri, mevsim veya özel olaylar gibi somut bilgilerle açıklama yapması sağlanmalıdır.